ಕರ್ನಾಟಕ SSLC ಸಮಾಜ ವಿಜ್ಞಾನ ಇತಿಹಾಸ ಅಧ್ಯಾಯ 2 LBA
ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ವಿಸ್ತರಣೆ
ಬ್ರಿಟಿಷರು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಆದರೆ ನಂತರ ಅವರು ತಮ್ಮ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಂಡು ಭಾರತದ ಅನೇಕ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಿದರು. ಯುದ್ಧಗಳು, ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಹಾಗೂ ರಾಜಕೀಯ ತಂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಬ್ರಿಟಿಷರು ತಮ್ಮ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು.
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಅನುಸರಿಸಿದ ನೀತಿಗಳು, ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧಗಳು, ಆಂಗ್ಲೋ-ಸಿಖ್ ಯುದ್ಧಗಳು, ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ ಹಾಗೂ ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನೀತಿ ಕುರಿತು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಬ್ರಿಟಿಷರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ನೀತಿಗಳು
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಹಲವು ರಾಜಕೀಯ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರು. ಇವು ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರರ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು.
ಬ್ರಿಟಿಷರ ಪ್ರಮುಖ ನೀತಿಗಳು:
- ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ
- ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನೀತಿ
- ಯುದ್ಧಗಳು ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಂದಗಳು
- ವಿಲೀನ ನೀತಿ
ಈ ವಿಧಾನಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸಲು ನೆರವಾದವು.
ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ
ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು (Subsidiary Alliance) ಲಾರ್ಡ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ತಂದನು.
ಈ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಮೊದಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಸ್ಥಾನ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಆಗಿತ್ತು.
ಈ ಪದ್ಧತಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಷರತ್ತುಗಳು:
- ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ತಮ್ಮ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು
- ಇತರ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಅನುಮತಿ ಇಲ್ಲದೆ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು
- ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯದ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಸಂಸ್ಥಾನಗಳೇ ಭರಿಸಬೇಕು
- ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು
ಈ ಪದ್ಧತಿಯು ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರರನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು.
ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನೀತಿ
ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನೀತಿಯನ್ನು (Doctrine of Lapse) ಲಾರ್ಡ್ ಡಾಲ್ಹೌಸಿ ಜಾರಿಗೆ ತಂದನು.
ಈ ನೀತಿಯ ಪ್ರಕಾರ:
ಯಾವುದೇ ರಾಜನು ಸಹಜ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಿಲ್ಲದೆ ಮರಣ ಹೊಂದಿದರೆ, ಆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ತಮ್ಮ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.
ಈ ನೀತಿಯ ಮೂಲಕ ಬ್ರಿಟಿಷರು ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು.
ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧಗಳು
ಮರಾಠರು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿಸ್ತರಣಾ ನೀತಿಗೆ ತೀವ್ರ ವಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧಗಳು ನಡೆದವು.
ಮೊದಲ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧ
ಮೊದಲ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧವು ಸಾಲ್ಬೈ ಒಪ್ಪಂದದೊಂದಿಗೆ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಿತು.
ಈ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಮರಾಠ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬದಲಾವಣೆಗಳು ನಡೆದವು.
ಎರಡನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧ
ಎರಡನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧವು ಬೆಸ್ಸಿನ್ ಒಪ್ಪಂದದೊಂದಿಗೆ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಿತು.
ಈ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.
ಮೂರನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧ
ಮೂರನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧವು ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ತಿರುವಾಯಿತು.
ಕಾರಣಗಳು:
- ಬ್ರಿಟಿಷರ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ
- ಮರಾಠ ನಾಯಕರ ನಡುವಿನ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು
- ಬ್ರಿಟಿಷರ ಪ್ರಭಾವ ವಿಸ್ತರಣೆ
ಪರಿಣಾಮಗಳು:
- ಮರಾಠರ ಶಕ್ತಿ ಕುಗ್ಗಿತು
- ಬ್ರಿಟಿಷರ ಅಧಿಕಾರ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು
- ಸತಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಾಪಸಿಂಹನನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ನೇಮಿಸಿದರು.
ಆಂಗ್ಲೋ-ಸಿಖ್ ಯುದ್ಧಗಳು
ಸಿಖ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಬಲಿಷ್ಠ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಆದರೆ ನಂತರ ಪಂಜಾಬಿನಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಅಸ್ಥಿರತೆ ಉಂಟಾಯಿತು.
ಎರಡನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಸಿಖ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ನಾಯಕರು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿದರು.
ನಂತರ ಪಂಜಾಬನ್ನು ಡಾಲ್ಹೌಸಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿದನು.
ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯ ಮಹತ್ವ
ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯಿಂದ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಹಲವು ಪ್ರಯೋಜನಗಳಾದವು:
- ಸೈನ್ಯದ ನಿರ್ವಹಣೆ ಸುಲಭವಾಯಿತು
- ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಭಾವ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು
- ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರರು ದುರ್ಬಲರಾದರು
- ಬ್ರಿಟಿಷರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ನೆರವಾಯಿತು
LBAಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು
1 ಅಂಕದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು
✔ ಸಿಖ್ರನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಸಂಘಟಿಸಿದವರು ಯಾರು?
✔ ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ ಎಂದರೇನು?
✔ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿ ತನ್ನ ಹುದ್ದೆಗೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿ ಬ್ರಿಟನ್ಗೆ ಮರಳಲು ಕಾರಣವೇನು?
✔ ಮೂರನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಒಂದು ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ.
✔ 1839ರಲ್ಲಿ ಪಂಜಾಬಿನಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಅರಾಜಕತೆ ಉಂಟಾಗಲು ಕಾರಣವೇನು?
✔ ಮೊದಲ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಪೇಶ್ವೆಯಾದವರು ಯಾರು?
✔ ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯಿಂದ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಸೈನ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ಹೇಗೆ ಸುಲಭವಾಯಿತು?
✔ ಮೂರನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮರಾಠರ ಪ್ರತಿರೋಧವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿಗ್ರಹಿಸಿದರು?
2–3 ಅಂಕದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು
1. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ತಮ್ಮ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಅನುಸರಿಸಿದ ನೀತಿಗಳು ಯಾವುವು?
ಬ್ರಿಟಿಷರು ತಮ್ಮ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ:
- ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ
- ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನೀತಿ
- ಯುದ್ಧಗಳು ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಂದಗಳು
- ವಿಲೀನ ನೀತಿ
ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರು.
2. ಮೊದಲ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧದ ಕಾರಣಗಳು ಯಾವುವು?
- ಮರಾಠರ ಒಳಜಗಳ
- ಬ್ರಿಟಿಷರ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ
- ಅಧಿಕಾರದ ಪೈಪೋಟಿ
ಇವು ಮೊದಲ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದವು.
3. ಮೂರನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧದ ಕಾರಣಗಳು ಯಾವುವು?
- ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿಸ್ತರಣಾ ನೀತಿ
- ಮರಾಠ ನಾಯಕರ ನಡುವಿನ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು
- ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳು
4. ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನೀತಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಅಧಿಕಾರ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಹೇಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು?
ಈ ನೀತಿಯ ಮೂಲಕ ಸಹಜ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ತಮ್ಮ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಇದರಿಂದ ಅವರ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಭಾವ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು.
3–4 ಅಂಕದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು
ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯ ಷರತ್ತುಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ
- ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ತಮ್ಮ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು
- ಸೈನ್ಯದ ನಿರ್ವಹಣಾ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಸಂಸ್ಥಾನಗಳೇ ಭರಿಸಬೇಕು
- ಇತರ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಅನುಮತಿ ಅಗತ್ಯ
- ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು
ಈ ಪದ್ಧತಿಯು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರರನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸಿತು.
ಪಾಠ ಆಧಾರಿತ ಮೌಲ್ಯಾಂಕನ ಸಾಮಗ್ರಿಗಾಗಿ ಕೆಳಗೆ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ
ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ವಿಸ್ತರಣೆ [PDF]