ನೀರು ಜೀವಜಗತ್ತಿನ ಮೂಲಾಧಾರವಾಗಿದೆ. ಕೃಷಿ, ಕೈಗಾರಿಕೆ, ಕುಡಿಯುವ ನೀರು, ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ, ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ನೀರು ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು ಮಾನ್ಸೂನ್ ಮಳೆಯ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಮಳೆಯು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀರಿನ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಪಕ ಬಳಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.
ಭಾರತದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆಗಳು, ಬಹುಉದ್ದೇಶ ನದಿ ಕಣಿವೆ ಯೋಜನೆಗಳು, ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಹಾಗೂ ಮಳೆನೀರು ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ.
ನೀರಾವರಿ
ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ನೀರನ್ನು ಕೃತಕವಾಗಿ ಒದಗಿಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ನೀರಾವರಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ನೀರಾವರಿಯ ಮಹತ್ವ
- ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ನಿರಂತರ ನೀರು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ
- ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ
- ಬರಗಾಲದ ಪರಿಣಾಮ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ
- ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಕೃಷಿ ಮಾಡಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ
- ರೈತರ ಆದಾಯ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನೀರಾವರಿ ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುವುದೇಕೆ?
- ಮಳೆಯು ಋತುಮಾನಿಕವಾಗಿದೆ
- ಮಳೆಯ ಹಂಚಿಕೆ ಅಸಮಾನವಾಗಿದೆ
- ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ
- ಕೃಷಿಯು ಮಾನ್ಸೂನ್ ಮಳೆಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ
- ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಯಲು ನೀರಿನ ಅಗತ್ಯವಿದೆ
ನೀರಾವರಿಯ ವಿಧಗಳು
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮೂರು ವಿಧದ ನೀರಾವರಿ ಪದ್ಧತಿಗಳಿವೆ:
1. ಬಾವಿ ನೀರಾವರಿ
ಬಾವಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೊಳವೆಬಾವಿಗಳ ಮೂಲಕ ನೀರನ್ನು ಪಡೆದು ಕೃಷಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಬಾವಿ ನೀರಾವರಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಪದ್ಧತಿಯಾಗಿರುವುದೇಕೆ?
- ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ ವಿಧಾನ
- ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಬಹುದು
- ಸಣ್ಣ ರೈತರಿಗೆ ಅನುಕೂಲ
- ಅಂತರ್ಜಲದ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಬಳಕೆ ಸಾಧ್ಯ
2. ಕೆರೆ ನೀರಾವರಿ
ಕೆರೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಕೃಷಿಗೆ ಬಳಸುವ ಪದ್ಧತಿ.
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಕೆರೆ ನೀರಾವರಿ ಹೊಂದಿರುವ ರಾಜ್ಯ
ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ.
ಮಹತ್ವ
- ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲ
- ಮಳೆನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹಣೆ
- ಬರಗಾಲದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ
3. ಕಾಲುವೆ ನೀರಾವರಿ
ನದಿಗಳು ಅಥವಾ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿಂದ ಕಾಲುವೆಗಳ ಮೂಲಕ ನೀರನ್ನು ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಗೆ ತಲುಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಕಾಲುವೆಗಳ ವಿಧಗಳು
(ಅ) ಸರ್ವಕಾಲಿಕ ಕಾಲುವೆಗಳು
- ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ನೀರು ಲಭ್ಯ
- ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಜಲಾಶಯಗಳಿಂದ ನೀರು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ
(ಆ) ಪ್ರವಾಹ ಕಾಲುವೆಗಳು
- ಪ್ರವಾಹದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನೀರು ಹರಿಯುತ್ತದೆ
- ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ
ಸರ್ವಕಾಲಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಹ ಕಾಲುವೆಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ
| ಸರ್ವಕಾಲಿಕ ಕಾಲುವೆ | ಪ್ರವಾಹ ಕಾಲುವೆ |
| ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ನೀರು ಲಭ್ಯ | ಪ್ರವಾಹದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನೀರು |
| ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿಂದ ನೀರು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ | ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತ |
| ನಿರಂತರ ನೀರಾವರಿ | ಋತುಮಾನಿಕ ನೀರಾವರಿ |
ಬಹುಉದ್ದೇಶ ನದಿ ಕಣಿವೆ ಯೋಜನೆಗಳು
ಒಂದೇ ನದಿಯ ನೀರನ್ನು ವಿವಿಧ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗೆ ಬಳಸುವ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಬಹುಉದ್ದೇಶ ನದಿ ಕಣಿವೆ ಯೋಜನೆಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಉದ್ದೇಶಗಳು
- ನೀರಾವರಿ
- ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ
- ಪ್ರವಾಹ ನಿಯಂತ್ರಣ
- ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಪೂರೈಕೆ
- ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ
- ನೌಕಾಯಾನ
- ಮಣ್ಣಿನ ಸಂರಕ್ಷಣೆ
ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಬಹುಉದ್ದೇಶ ನದಿ ಕಣಿವೆ ಯೋಜನೆಗಳು
ಭಾಕ್ರಾ ನಾಂಗಲ್ ಯೋಜನೆ
ನದಿ
ಸಟ್ಲೆಜ್ ನದಿ
ಮಹತ್ವ
- ನೀರಾವರಿ
- ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ
- ಪ್ರವಾಹ ನಿಯಂತ್ರಣ
ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಬಹುಉದ್ದೇಶ ನದಿ ಕಣಿವೆ ಯೋಜನೆ
ಭಾಕ್ರಾ ನಾಂಗಲ್ ಯೋಜನೆ.
ಹಿರಾಕುಡ್ ಯೋಜನೆ
ನದಿ
ಮಹಾನದಿ
ರಾಜ್ಯ
ಒಡಿಶಾ
ಮಹತ್ವ
- ನೀರಾವರಿ
- ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ
- ಪ್ರವಾಹ ನಿಯಂತ್ರಣ
ಮಹಾನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಅಣೆಕಟ್ಟು
ಹಿರಾಕುಡ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು.
ಕೋಸಿ ನದಿ ಕಣಿವೆ ಯೋಜನೆ
ನದಿ
ಕೋಸಿ ನದಿ
ಜಂಟಿ ಯೋಜನೆ
ಇದು ಭಾರತ ಮತ್ತು ನೇಪಾಳದ ಜಂಟಿ ಯೋಜನೆ.
ಕೋಸಿಯನ್ನು “ಬಿಹಾರದ ಕಣ್ಣೀರಿನ ನದಿ” ಎಂದು ಕರೆಯುವುದೇಕೆ?
ಆಗಾಗ್ಗೆ ಪ್ರವಾಹ ಉಂಟುಮಾಡಿ ಅಪಾರ ಹಾನಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ.
ದಾಮೋದರ್ ನದಿ ಕಣಿವೆ ಯೋಜನೆ
ನದಿ
ದಾಮೋದರ್ ನದಿ
ದಾಮೋದರ್ ನದಿಯನ್ನು “ಬಂಗಾಳದ ಕಣ್ಣೀರಿನ ನದಿ” ಎಂದು ಕರೆಯುವುದೇಕೆ?
ಆಗಾಗ್ಗೆ ಪ್ರವಾಹ ಉಂಟುಮಾಡಿ ಜೀವ ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿಪಾಸ್ತಿಗೆ ಹಾನಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ.
ನಾಗಾರ್ಜುನ ಸಾಗರ ಯೋಜನೆ
ನದಿ
ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿ
ಮಹತ್ವ
- ನೀರಾವರಿ
- ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ
ಅಣೆಕಟ್ಟು ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ನದಿ
ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿ.
ಮೇಲ್ಕೃಷ್ಣಾ ಯೋಜನೆ
ಜಲಾಶಯ
ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಜಲಾಶಯ (ಬಸವ ಸಾಗರ)
ಉಪಯೋಗಗಳು
- ನೀರಾವರಿ
- ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ
ತುಂಗಭದ್ರಾ ಯೋಜನೆ
ಜಲಾಶಯ
ಪಂಪಾ ಸಾಗರ
ಉಪಯೋಗಗಳು
- ನೀರಾವರಿ
- ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ
ಜಲವಿದ್ಯುತ್
ನೀರಿನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ವಿದ್ಯುತ್ ಅನ್ನು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಜಲವಿದ್ಯುತ್ನ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು
- ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಶಕ್ತಿ
- ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ
- ಕಡಿಮೆ ನಿರ್ವಹಣಾ ವೆಚ್ಚ
- ಕೈಗಾರಿಕಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ನೆರವು
ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿದ್ಯುತ್ ಜಾಲ
ದೇಶದ ವಿವಿಧ ವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಹೊಂದಿರುವ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಕೊರತೆ ಇರುವ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರೈಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿದ್ಯುತ್ ಜಾಲ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಉದ್ದೇಶ
ಹೆಚ್ಚುವರಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಇರುವ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಕೊರತೆಯಿರುವ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರೈಕೆ ಮಾಡುವುದು.
ಮಹತ್ವ
- ಸಮರ್ಪಕ ವಿದ್ಯುತ್ ವಿತರಣೆ
- ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ನೆರವು
- ಶಕ್ತಿ ಭದ್ರತೆ
- ಕೈಗಾರಿಕಾ ಬೆಳವಣಿಗೆ
ಮಳೆನೀರು ಕೊಯ್ಲು
ಮಳೆನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಭವಿಷ್ಯದ ಬಳಕೆಗೆ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಮಳೆನೀರು ಕೊಯ್ಲು (Rain Water Harvesting) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಮಹತ್ವ
- ನೀರಿನ ಸಂರಕ್ಷಣೆ
- ಅಂತರ್ಜಲ ಮರುಪೂರಣ
- ನೀರಿನ ಕೊರತೆ ನಿವಾರಣೆ
- ನೀರಿನ ವ್ಯರ್ಥತೆ ತಡೆ
ಮಳೆನೀರು ಕೊಯ್ಲು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿರುವುದೇಕೆ?
- ಅಂತರ್ಜಲ ಮಟ್ಟ ಕುಸಿಯುತ್ತಿದೆ
- ನೀರಿನ ಬೇಡಿಕೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ
- ಮಳೆನೀರನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಬಹುದು
- ನೀರಿನ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಹುದು
ಮಳೆನೀರು ಕೊಯ್ಲಿನ ವಿಧಾನಗಳು
1. ಮೇಲ್ಛಾವಣಿ ಮಳೆನೀರು ಸಂಗ್ರಹಣೆ
ಮನೆಯ ಮೇಲ್ಛಾವಣಿಯಿಂದ ಹರಿದು ಬರುವ ಮಳೆನೀರನ್ನು ಟ್ಯಾಂಕ್ಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು.
2. ಅಂತರ್ಜಲ ಮರುಪೂರಣ
ಮಳೆನೀರನ್ನು ಭೂಮಿಯೊಳಗೆ ಇಂಗುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಅಂತರ್ಜಲ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು.
ಅಂತರ್ಜಲ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮರುಪೂರಣಗೊಳಿಸಬಹುದು?
- ಮರುಪೂರಣ ಬಾವಿಗಳು
- ಮರುಪೂರಣ ಗುಂಡಿಗಳು
- ಪರ್ಕೊಲೇಷನ್ ಟ್ಯಾಂಕ್ಗಳು
- ತಡೆಗೋಡೆಗಳು
ಭಾರತ ಮತ್ತು ನೀರಾವರಿ
ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿರುವ ದೇಶ
ಭಾರತ.
ಭಾರತದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಅಣೆಕಟ್ಟು
ಟೆಹ್ರಿ ಅಣೆಕಟ್ಟು.
LBAಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು
1 ಅಂಕದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು
✔ ನೀರಾವರಿ ಎಂದರೇನು?
✔ ಭಾರತದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಯಾವುದು?
✔ ಭಾರತ ಮತ್ತು ನೇಪಾಳದ ಜಂಟಿ ನದಿ ಕಣಿವೆ ಯೋಜನೆ ಯಾವುದು?
✔ ಮಳೆನೀರು ಕೊಯ್ಲು ಎಂದರೇನು?
✔ ಅಂತರ್ಜಲವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮರುಪೂರಣಗೊಳಿಸಬಹುದು?
✔ ದಾಮೋದರ್ ನದಿಯನ್ನು ಬಂಗಾಳದ ಕಣ್ಣೀರಿನ ನದಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವುದೇಕೆ?
✔ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿದ್ಯುತ್ ಜಾಲ ಎಂದರೇನು?
ಸಮಾಪನ
“ಭಾರತದ ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು” ಅಧ್ಯಾಯವು ನೀರಾವರಿ, ಬಹುಉದ್ದೇಶ ನದಿ ಕಣಿವೆ ಯೋಜನೆಗಳು, ಜಲವಿದ್ಯುತ್, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿದ್ಯುತ್ ಜಾಲ ಹಾಗೂ ಮಳೆನೀರು ಕೊಯ್ಲಿನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೃಷಿ, ಕೈಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ನೀರಿನ ಸಮರ್ಪಕ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗಿದೆ.
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು LBA ಹಾಗೂ ವಾರ್ಷಿಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ.
