ಗ್ರಾಹಕರು ಯಾವುದೇ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಬಳಕೆಗಾಗಿ ಸರಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಗ್ರಾಹಕರು ಅನ್ಯಾಯವಾದ ವ್ಯಾಪಾರ ಪದ್ಧತಿಗಳು, ಕಳಪೆ ಗುಣಮಟ್ಟದ ವಸ್ತುಗಳು, ತಪ್ಪು ಜಾಹೀರಾತುಗಳು, ಅಧಿಕ ಬೆಲೆ ವಸೂಲಿ ಮತ್ತು ಕಲಬೆರಕೆ ಮುಂತಾದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
ಗ್ರಾಹಕರ ಶಿಕ್ಷಣವು ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಹಕರ ರಕ್ಷಣೆಯು ಅವರನ್ನು ಶೋಷಣೆಯಿಂದ ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಗ್ರಾಹಕರ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಗ್ರಾಹಕ ಎಂದರೇನು?
ತನ್ನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಬಳಕೆಗಾಗಿ ಸರಕುಗಳು ಅಥವಾ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಗ್ರಾಹಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ರಾಜ
ಗ್ರಾಹಕನನ್ನು “ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ರಾಜ” ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಗ್ರಾಹಕರ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ನಡೆಯುತ್ತವೆ.
ಗ್ರಾಹಕರ ಶಿಕ್ಷಣ
ಗ್ರಾಹಕರ ಹಕ್ಕುಗಳು, ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾ ವಿಧಾನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಗ್ರಾಹಕರ ಶಿಕ್ಷಣ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಗ್ರಾಹಕರ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮಹತ್ವ
- ಗ್ರಾಹಕರಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುತ್ತದೆ
- ಶೋಷಣೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ
- ಸರಿಯಾದ ಖರೀದಿ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ
- ಕಾನೂನು ಪರಿಹಾರ ಪಡೆಯಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ
- ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ
ಗ್ರಾಹಕರ ಶೋಷಣೆ
ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಅಥವಾ ಉತ್ಪಾದಕರು ತಮ್ಮ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಗ್ರಾಹಕರನ್ನು ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಗ್ರಾಹಕರ ಶೋಷಣೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಗ್ರಾಹಕರ ಶೋಷಣೆಯ ಕಾರಣಗಳು
- ಗ್ರಾಹಕರಲ್ಲಿ ಅರಿವಿನ ಕೊರತೆ
- ನಿರಕ್ಷರತೆ
- ತಪ್ಪು ಜಾಹೀರಾತುಗಳು
- ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯ ಪದ್ಧತಿ
- ಕಲಬೆರಕೆ
- ಕಳಪೆ ಗುಣಮಟ್ಟದ ವಸ್ತುಗಳ ಮಾರಾಟ
- ಕಾಳಸಂತೆ
- ಅಧಿಕ ಬೆಲೆ ವಸೂಲಿ
ಗ್ರಾಹಕರ ಜಾಗೃತಿ
ಗ್ರಾಹಕರು ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕುಗಳು, ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ, ಬೆಲೆ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ಪರಿಹಾರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದಿರುವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಗ್ರಾಹಕರ ಜಾಗೃತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಗ್ರಾಹಕರ ಜಾಗೃತಿಯ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು
- ಶೋಷಣೆಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ
- ಜಾಣ್ಮೆಯ ಖರೀದಿಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ
- ಅನ್ಯಾಯವಾದ ವ್ಯಾಪಾರ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ
- ಗ್ರಾಹಕರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ
AWARE ಚಳುವಳಿ
AWARE (Association of Women for Action and Research) ಚಳುವಳಿಯು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲಿಗೆ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು.
AWARE ಚಳುವಳಿಯ ಉದ್ದೇಶಗಳು
- ಗ್ರಾಹಕರಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವುದು
- ಗ್ರಾಹಕರ ಹಕ್ಕುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವುದು
- ಗ್ರಾಹಕರ ಶೋಷಣೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವುದು
- ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಗ್ರಾಹಕತ್ವವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು
ವಿಶ್ವ ಗ್ರಾಹಕರ ಹಕ್ಕುಗಳ ದಿನ
ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಮಾರ್ಚ್ 15 ರಂದು ವಿಶ್ವ ಗ್ರಾಹಕರ ಹಕ್ಕುಗಳ ದಿನವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಮಾರ್ಚ್ 15 ರಂದು ಏಕೆ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ?
1962ರ ಮಾರ್ಚ್ 15 ರಂದು ಅಮೆರಿಕದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ John F. Kennedy ಗ್ರಾಹಕರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದ ಕಾರಣ ಈ ದಿನವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಜಾನ್ ಎಫ್. ಕೆನಡಿಯವರು ನೀಡಿದ ನಾಲ್ಕು ಮೂಲಭೂತ ಗ್ರಾಹಕರ ಹಕ್ಕುಗಳು
- ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಹಕ್ಕು (Right to Safety)
- ಮಾಹಿತಿಯ ಹಕ್ಕು (Right to Information)
- ಆಯ್ಕೆಯ ಹಕ್ಕು (Right to Choose)
- ಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಕ್ಕು (Right to be Heard)
ಗ್ರಾಹಕರ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ
ಗ್ರಾಹಕರನ್ನು ಶೋಷಣೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲು ಹಾಗೂ ಅವರ ದೂರುಗಳಿಗೆ ಶೀಘ್ರ ಪರಿಹಾರ ಒದಗಿಸಲು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲಾದ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು ಗ್ರಾಹಕರ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ವರ್ಷ
1986ರಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಹಕರ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ ಜಾರಿಗೆ ಬಂತು.
ಗ್ರಾಹಕರ ರಕ್ಷಣೆಯ ಅಗತ್ಯ
- ಗ್ರಾಹಕರನ್ನು ಶೋಷಣೆಯಿಂದ ಕಾಪಾಡಲು
- ನ್ಯಾಯಯುತ ವ್ಯಾಪಾರ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು
- ಗ್ರಾಹಕರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು
- ಕಾನೂನು ಪರಿಹಾರ ಒದಗಿಸಲು
- ಗ್ರಾಹಕರ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು
ಗ್ರಾಹಕರ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆಯ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶಗಳು
- ಗ್ರಾಹಕರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು
- ಅನ್ಯಾಯವಾದ ವ್ಯಾಪಾರ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದು
- ತ್ವರಿತ ದೂರು ಪರಿಹಾರ ಒದಗಿಸುವುದು
- ಗ್ರಾಹಕರಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವುದು
- ಗ್ರಾಹಕರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು
ಗ್ರಾಹಕರ ಹಕ್ಕುಗಳು
ಗ್ರಾಹಕರ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಹಲವಾರು ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಮುಖ ಹಕ್ಕುಗಳು
1. ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಹಕ್ಕು
ಅಪಾಯಕಾರಿ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಪಡೆಯುವ ಹಕ್ಕು.
2. ಮಾಹಿತಿಯ ಹಕ್ಕು
ಉತ್ಪನ್ನದ ಗುಣಮಟ್ಟ, ಬೆಲೆ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಪಡೆಯುವ ಹಕ್ಕು.
3. ಆಯ್ಕೆಯ ಹಕ್ಕು
ವಿವಿಧ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ.
4. ಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಕ್ಕು
ತಮ್ಮ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಹಕ್ಕು.
5. ಪರಿಹಾರ ಪಡೆಯುವ ಹಕ್ಕು
ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರ ಪಡೆಯುವ ಹಕ್ಕು.
6. ಗ್ರಾಹಕರ ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕು
ಗ್ರಾಹಕರ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯುವ ಹಕ್ಕು.
ಗ್ರಾಹಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು
ಗ್ರಾಹಕರ ದೂರುಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಗ್ರಾಹಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಗ್ರಾಹಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ಹಂತಗಳು
ಜಿಲ್ಲಾ ಗ್ರಾಹಕರ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳ ಪರಿಹಾರ ಆಯೋಗ
ಒಂದು ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಮೊತ್ತದ ದೂರುಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ರಾಜ್ಯ ಗ್ರಾಹಕರ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳ ಪರಿಹಾರ ಆಯೋಗ
ಜಿಲ್ಲಾ ಆಯೋಗದ ಮೇಲ್ಮನವಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೊತ್ತದ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಾಹಕರ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳ ಪರಿಹಾರ ಆಯೋಗ
ರಾಜ್ಯ ಆಯೋಗದ ಮೇಲ್ಮನವಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಜಿಲ್ಲಾ ಗ್ರಾಹಕರ ಆಯೋಗದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು
ಜಿಲ್ಲಾ ಗ್ರಾಹಕರ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳ ಪರಿಹಾರ ಆಯೋಗದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ನೇಮಿಸುತ್ತದೆ.
ಟೆಲಿಶಾಪಿಂಗ್ (Teleshopping)
ದೂರದರ್ಶನ ಅಥವಾ ಇತರ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಮೂಲಕ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಟೆಲಿಶಾಪಿಂಗ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಟೆಲಿಶಾಪಿಂಗ್ನ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು
- ಸಮಯ ಉಳಿತಾಯ
- ಮನೆಯಿಂದಲೇ ಖರೀದಿ
- ವಿವಿಧ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಲಭ್ಯತೆ
- ಮನೆ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ವಿತರಣೆ
ಗ್ರಾಹಕ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ದೂರು ಸಲ್ಲಿಸಲು ಅಗತ್ಯ ಮಾಹಿತಿ
- ದೂರುದಾರರ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ವಿಳಾಸ
- ಮಾರಾಟಗಾರರ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ವಿಳಾಸ
- ಖರೀದಿಸಿದ ವಸ್ತು ಅಥವಾ ಸೇವೆಯ ವಿವರ
- ಖರೀದಿ ದಿನಾಂಕ
- ದೂರುದ ಸ್ವರೂಪ
- ಬಿಲ್ ಮತ್ತು ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರತಿಗಳು
- ಬೇಡಿಕೆಯ ಪರಿಹಾರದ ವಿವರ
LBAಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು
1 ಅಂಕದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು
✔ ವಿಶ್ವ ಗ್ರಾಹಕರ ಹಕ್ಕುಗಳ ದಿನವನ್ನು ಯಾವ ದಿನ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ?
✔ ಟೆಲಿಶಾಪಿಂಗ್ ಎಂದರೇನು?
✔ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ರಾಜ ಎಂದು ಯಾರನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ?
✔ ಗ್ರಾಹಕರ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ ಯಾವ ವರ್ಷ ಜಾರಿಗೆ ಬಂತು?
✔ ಜಿಲ್ಲಾ ಗ್ರಾಹಕರ ಆಯೋಗದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನು ಯಾರು ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ?
✔ AWARE ಚಳುವಳಿಯು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಎಲ್ಲಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು?
ಸಮಾಪನ
“ಗ್ರಾಹಕರ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆ” ಅಧ್ಯಾಯವು ಗ್ರಾಹಕರ ಹಕ್ಕುಗಳು, ಗ್ರಾಹಕರ ಜಾಗೃತಿ, ಗ್ರಾಹಕರ ಶೋಷಣೆ ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಹಕರ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಜಾಗೃತ ಗ್ರಾಹಕರು ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯ ಪಡೆಯಲು ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಅತ್ಯಂತ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ.
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು LBA ಹಾಗೂ ವಾರ್ಷಿಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ.
